آیا فرزند من مشکلی دارد؟ مهمترین علائم نوزاد بیش فعال

نوزاد بیش فعال چگونه است؟ این دقیقا همان سوالی است که مریم ساعت دو نصفه شب در مرورگر موبایل خود سرچ می‌کند. تقریبا دهمین شب متوالی‌ای است که شانای نوزاد 5ماه‌اش با گریه‌های بی‌وقفه او را بیدار و پریشان کرده. مشکل شانای نه گرسنگی است نه دل درد و نه حتی به تعویض پوشک نیاز دارد! پس مشکل کجاست؟! مریم که به هر دری زده به جایی نرسیده، با حالتی مستاصل به صفحه گوشی خیره شده و یک سری سوال سرچ می‌کند. چرا نوزاد بی‌وقفه گریه می‌کند؟ دلیل اصلی بی‌قراری نوزاد 5 ماهه چیست؟ در نهایت با تردید سوالی عجیب از هوش مصنوعی می‌پرسد؛ آیا نوزادان هم به ADHD مبتلا می‌شوند و علائم بیش فعالی در نوزادان چیست؟
داستانی که برای شما تعریف کردیم، درد و دل خیلی از پدر و مادراهاست. یعنی والدینی که فرزندشان مشکلاتی مثل گریه‌های غیرقابل کنترل، اختلال خواب و واکنش‌های شدید به محرک‌های بیرونی دارد و والدین از خود می‌پرسند نوزاد بیش فعال چگونه است؟ و آیا این مشکلات جزو علائم بیش فعالی در کودکان زیر یک سال محسوب می‌شوند؟ اگر شما هم به دنبال پاسخ به چنین سوالاتی درباره نوزادان بیش فعال هستید، تا پایان مطلب در کنار ما بمانید. چرا که مبحث اصلی این مقاله جدیدترین اخبار درباره تشخیص ADHD در نوزادی است.

همچنین در این مطلب قرار است به توضیح درباره جدیدترین یافته‌های علمی در زمینه اثرات محیطی و زندگی دیجیتال بر روی در بروز بیش فعالی در نوزادان بپردازیم. پس با ما باشید.

اگر به تازگی با اختلال بیش فعالی آشنا شدید و اطلاعی از نشانه‌های این اختلال و رفتارهای افراد مبتلا به آن ندارید، مقاله مهمترین علائم بیش فعالی را به شما پیشنهاد می‌دهیم. ما در این مطلب سعی کردیم راهنمای کاملی از اختلال ای دی اچ دی را برای شما فراهم آوریم. در ضمن لیستی از مشاهدات و تجربیات والدین کودکان مبتلا به ای دی اچ دی را آوردیم. شما با مطالعه این لیست تقریبا متوجه خواهید شد آیا فرزند شما نیز بیش فعال است یا نه!

Table of Contents

نوزاد بیش فعال چگونه است؟

نوزاد بیش فعال اغلب با تحریک‌پذیری و بی‌قراری قابل شناسایی است. نوزادان بیش فعال ممکن است در حفظ توجه پراکنده دچار مشکل شوند و اختلال خواب را تجربه کنند. این کودکان در نظر دیگران شاید به عنوان کودکی همیشه در حال حرکت و با فعالیت زیاد شناخته می‌شوند، حتی زمانی که باید آرام باشند. پرخاشگری نیز اغلب یکی از علائم بیش فعالی در نوزادان محسوب می‌شود. اما با رویکردهای مناسب رفتار درمانی، می‌توان به آن‌ها کمک کرد تا رفتارهای اجتماعی مثبت‌تری داشته باشند. با توجه و حمایت مناسب، این کودکان قادرند در زمینه‌هایی مانند یادگیری و تعامل اجتماعی پیشرفت کنند و به توانایی‌های خود بیافزایند.

آیا شما نیز در مورد رفتار نوزاد خود نگرانی دارید، پس ممکن است از خود بپرسید که آیا نوزادتان علائم اختلال کمبود توجه (ADHD) را نشان می‌دهد یا رفتار او طبیعی است؟ اگر خودتان مبتلا به ADHD هستید، فرزندان دیگرتان این مشکل را دارند، یا اگر این بیماری در خانواده شما وجود داشته باشد؛ پس طبیعی است که نگرانی بیشتری درباره ابتلا نوزادتان به ADHD داشته و به دنبال تشخیص ADHD در نوزادی باشید.

نگرانی‌های شما قابل احترام و به حق است؛ اما مهم است که به یاد داشته باشید تا زمانی که کودک شما 4 ساله نشود نمی‌توان ADHD را به طور قطع در او تشخیص داد!

قبل از آنکه به صحبت درباره موضوع اصلی مقاله بپردازیم، ابتدا اشاره‌ای مختصر به مقاله علائم ADHD در کودکان داشته باشیم. در مقاله مذکور سعی کردیم تمام نشانه‌هایی که دختربچه‌ها و پسربچه‌های مبتلا به این اختلال دارند را معرفی کنیم. همچنین سراغ مهیج‌ترین و شوکه کننده‌ترین خبری که در جولای 2024 راجب شناسایی این اختلال در کودکان منتشر شد، رفتیم و آن را مورد نقد و بررسی قرار دادیم.

تعداد کمی از تحقیقات وجود دارد که نشان می‌دهند ممکن است نوزادان نیز علائم ADHD را نشان دهند، اما این اختلال تا زمانی که کودک بزرگتر نشود قابل درمان نیست.

در اینجا آنچه باید در مورد ADHD در نوزادان بدانید، شامل علائم و نشانه‌ها، علل، و چگونگی و زمان تشخیص را ارائه می‌دهیم.

مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری (CDC) گزارش کرده که تا سال 2016، حدود 6.1 میلیون کودک 2 تا 17 ساله در آمریکا مبتلا به ADHD تشخیص داده شدند. این رقم حدود 388000 کودک 2 تا 5 ساله را شامل می‌شود.

قبل از سال 2011، آکادمی اطفال آمریکا (AAP) تنها دستورالعمل‌هایی برای تشخیص ADHD در کودکان 6 تا 12 ساله داشت.

در سال 2011، آنها دستورالعمل‌های خود را گسترش دادند تا کودکان پیش دبستانی و نوجوانان را در بر بگیرد و دامنه بررسی را برای سنین 4 تا 18 سال افزایش دهند.

برخی از کودکان قبل از 4 سالگی نیز مبتلا به بیش فعالی، تشخیص داده می‌شوند. با این حال، هیچ دستورالعمل بالینی برای تشخیص در این سن وجود ندارد! در ادامه به معرفی علائم بیش فعالی در کودکان زیر یک سال پرداختیم.

چرا باید به علائم بیش‌فعالی در کودکان زیر ۲ سال توجه کنیم؟

در دنیای رشد کودک، هر ماه و هر هفته اهمیت ویژه‌ای دارد؛ اما بررسی علائم اولیه در بازه زیرِ دو سال اغلب کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد. درحالی‌که طبق تحقیقات جدید؛ همین نشانه‌های زودهنگام ممکن است چراغی برای تشخیص زودتر و مداخلهٔ بهنگام باشند. به‌عنوان مثال، بر اساس مطالعه‌ای در مجله پابمد منتشر شد؛ پارامترهایی مثل تاخیر در رشد زبانی یا حرکتی در ۹ و ۱۸ ماهگی، خلق و مزاج حساس و چالشی (زودرنج) نوزاد و کاهش درصد دور سر ممکن است با احتمال بیشتر ابتلا به ADHD در آینده همراه باشد. در این مطالعه تاکید شده که این عوامل پیش‌بینی کننده‌اند، یعنی نمی‌توان آنها را به عنوان تشخیص قطعی در نظر گرفت. فقط والدین می‌بایست دقت و توجه بیشتری بر علائم و رفتارهای فرزند خود داشته باشند.

طبق پژوهش‌های مؤسسه Infant Studies؛ برخی نوزادان، به‌ویژه آن‌هایی که سابقه خانوادگی ADHD دارند، ممکن است از ماه‌های ابتدایی تولد، نشانه‌هایی از تفاوت در واکنش‌ها و توجه نشان دهند. در حدود ۶ ماهگی، این کودکان معمولاً زود بی‌قرار می‌شوند، گریه‌های طولانی‌تری دارند و نسبت به تغییرات محیطی حساس‌ترند. بین ۱۲ تا ۱۸ ماهگی، ممکن است هنگام صدا زدن نامشان کمتر واکنش نشان دهند یا تمرکزشان زود از فعالیتی به فعالیت دیگر پرت شود. این رفتارها به معنی ADHD قطعی نیستند، اما شاید علامت هشدار زودهنگام باشند و نشانه‌ای باشند بر لزوم بررسی توسط متخصص رشد یا روان‌شناس کودک.

علت اهمیت بررسی‌های زودهنگام علائم اولیه ADHD این است که مغز در سال‌های نخست زندگی انعطاف بیشتری دارد (پلاستیسیته عصبی بالاتر) و این احتمال وجود دارد که مداخلۀ به موقع تأثیرات عمیقی روی مسیر رشد توجه، تنظیم هیجانات و کنترل خود داشته باشد. در صورتی که والدین این نشانه‌ها را نادیده بگیرند، این امکان وجود دارد که کودک وارد دوره‌ای شود که مشکل توجه و کنترل تکانه، تحصیل و زندگی او را سخت‌تر کنند.

با این حال، تاکید می‌کنیم که هنوز منابع بالینی رسمی‌ای مثل CDC یا AAP تشخیص قطعی ADHD قبل از سن پیش‌دبستانی را تایید نمی‌کنند، زیرا بسیاری از نشانه‌ها در این سن ممکن است با رفتار طبیعی رشد تداخل داشته باشند. یعنی این نشانه‌ها ممکن است با رفتارهای طبیعی رشد کودک به اشتباه گرفته شوند.

در نتیجه، اهمیت توجه به علائم اولیه نه به معنی برچسب زدن زودهنگام، بلکه به معنی شناخت سریعتر ریسک است؛ یعنی والدین بتوانند با ثبت دقیق‌تر و مشاوره به موقع، مسیر درمانی و حمایتی کودک را هموارتر کنند.

چه انتظاری از رفتار کودک زیر دو سال داریم؟

در دو سال اول زندگی، رشد مغز با سرعتی چشمگیر پیش می‌رود و رفتار کودک بازتاب مستقیم این تحولات است. نوزادان در ماه‌های نخست بیشتر از طریق گریه، صدا و تماس چشمی ارتباط برقرار می‌کنند، اما از حدود ۶ تا ۱۲ ماهگی شروع به تقلید صداها، لبخند اجتماعی (لبخند برای برقراری ارتباط) و واکنش به نام خود می‌کنند. تا ۱۸ تا ۲۴ ماهگی، بیشتر کودکان می‌توانند چند کلمه ساده بگویند، به اشیا اشاره کنند، بازی‌های تقلیدی انجام دهند و برای لحظاتی کوتاه روی یک فعالیت متمرکز بمانند. نوسان خلق، بی‌قراری‌های گذرا و کنجکاوی زیاد در این سن طبیعی است، زیرا خودکنترلی و تمرکز هنوز در حال شکل‌گیری است. در صورت مشاهده هرگونه تأخیر قابل‌توجه در زبان (گفتار)، واکنش اجتماعی یا حرکتی را باید با متخصص رشد کودک در میان بگذارید تا مشکلات احتمالی به‌موقع شناسایی گردد.

در مبحث علائم بیش‌فعالی در کودکان زیر ۲ سال جدول زیر را تهیه کردیم تا با علائم طبیعی و علائمی که زنگ خطر بیش فعالی هستند آشنا شوید.

علائم بیش‌فعالی در کودکان زیر ۲ سال

سن تقریبی	رفتارهای طبیعی و قابل انتظار	رفتارهای هشدار دهنده (نیاز به ارزیابی تخصصی)
تولد تا 6 ماهگی	واکنش به صدا، لبخند اجتماعی، دنبال کردن چهره والدین با چشم، گریه برای نیازهای مختلف	بی‌تفاوتی به صدا یا چهره والدین، نداشتن لبخند اجتماعی تا سه ماهگی، نداشتن تماس چشمی پایدار
6 تا 12 ماهگی	تقلید صداها، پاسخ به نام‌، بازی‌های ساده (مثل قایم موشک)، واکنش به عاطفه دیگران	عدم واکنش به نام، بی‌تفاوتی به تماس فیزیکی، نداشتن تنوع در صداها یا حرکات
12 تا 18 ماهگی	گفتن چند کلمه ساده، اشاره به اشیا، بازی تقلیدی ساده، ابراز علاقه به اطراف	عدم استفاده از کلمات یا اشاره، بی‌توجهی به محیط یا اطراف، واکنش کم به احساسات دیگران
18 تا 24 ماهگی	استفاده از 10 تا 50 کلمه، درک دستورات ساده، علاقه به بازی با دیگران، تمرکز کوتاه بر فعالیت‌ها	ناتوانی در درک دستور ساده، پرتحرکی شدید و بی‌هدف، عدم بازی تعاملی، بی‌توجهی کامل به نام یا درخواست‌ها

همانطور که توضیح دادیم مشاهده علائم ADHD در کودکان کمتر از 4 سال بسیار دشوار است. دامنه توجه کوتاه، تکانشگری، عصبانیت و فعالیت زیاد در مراحل خاصی از رشد رایج استٰ؛ پس نمی‌توانیم به قطع بگوییم که اینها علائم adhd هستند.

کودکان زیر 4 سالی که بسیار فعال هستند و انرژی زیادی دارند(اما نه ADHD) معمولاً قادرند در صورت لزوم به داستان‌ها یا کتاب‌های مصور توجه و نگاه کنند. آنها همچنین می‌توانند اسباب بازی‌ها را کنار بگذارند یا بنشینند و مثلاً یک پازل را کامل کنند.

کودکان مبتلا به ADHD اغلب قادر به انجام این کارها نیستند. آنها ممکن است رفتار افراطی نشان دهند که فعالیت‌ها و روابط را برایشان مختل می‌کند. برای تشخیص ADHD، کودک باید این رفتارها را حداقل به مدت 6 ماه در بیش از یک مکان، مانند خانه و مهد کودک، نشان دهد.

حالا سراغ علائمی می‌رویم که اگر آنها را در فرزند زیر دوسال خود مشاهده کردید، باید آنها را جدی بگیرید.

چک‌لیست فوری رفتارهای کودک که والدین باید جدی بگیرند

همانطور که توضیح دادیم رفتارهای نوزادان و کودکان زیر دو سال گسترهٔ وسیعی دارد و بسیاری از بی‌قراری‌ها، پرتحرکی‌ها و نوسانات خلقی طبیعی‌اند. با این حال، اگر برخی رفتارها به‌صورت مکرر، شدید یا با الگوهای غیرطبیعی دیده شوند، ممکن است نشانه هشدار برای وجود مشکلات رشدی، اختلال نقص توجه یا مشکل مهارت‌های اجتماعی باشند. ما در اینجا با بررسی مطالعات علمی و پژوهش‌های اخیر سازمان‌هایی مانند American Academy of Pediatrics, سی دی سی و کلینیک مایو چک لیست زیر را تهیه کردیم.

اگر هر یک از این نشانه‌ها را در فرزندتان مشاهده کردید، بهتر است یک لیست از رفتارهای مشاهده شده را تهیه کنید و آن را به متخصص رشد کودک یا روان‌شناس کودک ارائه دهید. این کار باعث می‌شود بررسی دقیق‌تر انجام شود و در صورت نیاز، مداخله زودهنگام آغاز گردد.

بی‌قراری مداوم و غیرقابل تسکین

نشانه‌ای که نباید نادیده بگیرید!

بی‌قراری شدید و گریه‌های غیرقابل کنترل در نوزادان، به‌ویژه پس از سه ماهگی، ممکن است نشانه‌ای از مشکلات رشدی یا رفتاری باشد که باید به آن توجه کنید. مطالعات نشان داده‌اند که این نوع بی‌قراری، اگر بیش از سه ساعت در روز و به مدت سه روز یا بیشتر در هفته ادامه یابد، شاید با اختلالاتی مانند ADHD یا مشکلات رفتاری مرتبط باشند.

پس هرچند که گریه و بی‌قراری در نوزادان طبیعی است، اما اگر این رفتارها با سایر علائمی مانند بی‌توجهی به محیط اطراف، عدم پاسخ به نام، یا چالش در تعامل اجتماعی همراه باشد، این احتمال می‌رود که این بی‌قراری‌ها نشان‌دهنده نیاز به ارزیابی تخصصی باشد.

به عنوان مثال، در مطالعه‌ای که توسط مراکز کنترل و پیشگیری بیماری‌ها (CDC) انجام شده، کودکانی که در سنین پایین دچار بی‌قراری شدید و غیرقابل تسکین بودند، بیشتر در معرض خطر ابتلا به اختلالات رفتاری در سنین بالاتر قرار داشتند.

پس اگر متوجه شدید که کودکتان به‌طور مداوم و بدون دلیل مشخصی گریه می‌کند و این وضعیت با سایر علائم رشدی نگران‌کننده همراه است، به شما توصیه می‌کنیم که با یک متخصص اطفال یا روان‌شناس کودک مشورت کنید تا ارزیابی‌های لازم انجام شود و در صورت لزوم، مداخله‌های زودهنگام آغاز گردد.

مشکل در تنظیم خواب و تاثیر منفی روی عملکرد روزانه

اختلال در خواب یکی از مشکلات شایع در نوزادان و کودکان زیر دو سال است که تأثیرات منفی‌ای بر رشد و سلامت کودک می‌گذارد. طبق مطالعات مختلف اختلالات خواب ممکن است منجر به مشکلات رفتاری، کاهش توجه، و اختلال در عملکرد روزانه کودک شوند.

اگر فرزند شما به‌طور مکرر و برای مدت طولانی (بیش از سه ساعت در شب) دچار مشکل در به خواب رفتن، بیداری‌های مکرر شبانه و یا بیداری زودهنگام صبحگاهی است، این موارد ممکن است نشانه‌ای از اختلال خواب باشمد. این مشکلات اگر بیش از یک ماه ادامه یابند، بهتر است به پزشک متخصص مراجعه کنید.

بر اساس نتایج حاصل از مطالعه‌ای در سال 2012: حدود 36% از والدین گزارش کردند که خواب نوزادشان تأثیر منفی بر عملکرد روزانه آن‌ها دارد. در این مطالعه تأکید شد که اختلالات خواب ممکم است نشان‌دهنده وجود مشکلات رفتاری یا رشدی در کودک باشند.

واکنش‌های شدید و مکرر نسبت به محرک‌های ساده مثل نور و صدا

کودکی که به‌طور مکرر نسبت به صداها یا نورهای ساده مثل صدای بادکنک، صدای به هم خوردن بلوکهای خانه‌سازی اسباب‌بازی یا روشن شدن چراغ معمولی به‌شدت ناراحت و آشفته می‌شود، ممکن است در سیستم پردازش حسی خود دچار حساسیت زیاد باشد. در مطالعات مرتبط با ADHD، طبق یک سری شواهد؛ احتمال اینکه کودکان مبتلا به ADHD دچار واکنش بیش از حد به محرک‌های حسی (sensory over-responsivity) باشند، بیشتر از دیگر کودکان است. یعنی مغزشان در فیلتر کردن اطلاعات حسی محیط دچار چالش‌ است.

اگر کودک قادر به تحمل محرک‌های عادی محیطی نباشد، این موضوع بار روانی زیادی به او و خانواده تحمیل می‌کند و بر تمرکز، کنترل هیجانات و کیفیت خواب وی تأثیر خواهد گذاشت.

چه زمانی باید برای پیگیری اقدام کنید؟

اگر فرزند شما در چندین موقعیت محیطی (مثل خانه، مهمانی، بیرون از منزل) واکنش شدید نشان می‌دهد (نه فقط در یک اتاق یا موقعیت خاص). همچنین واکنش‌هایی شدیدی مثل جیغ، گریه طولانی، گرفتن گوش‌ها، بستن چشم‌ها یا فرار کردن از منبع صوتی/نوری از خود نشان دهد، باید این مشکل را پیگیری کنید.

اگر این واکنش‌ها به‌صورت مدام یا مکرر به مدت چند هفته تا ماه ادامه یابند (نه اینکه فقط چند بار اتفاق افتند) باید موضوع را جدی بگیرید.
به عبارت دیگر، یک یا دو بار واکنش غیرعادی طبیعی است؛ اما اگر هر روز یا چند روز در هفته همراه با شدت زیاد دیده شود، باید بررسی شود.

در مطالعه‌ای که Ben-Sasson و همکاران انجام دادند، کودکان مبتلا به ADHD نسبت به گروه کنترل واکنش‌های بیشتری به محرک‌های حسی از جمله صدا و لمس نشان دادند و حساسیت حسی را به عنوان بعدی اضافه برای ADHD پیشنهاد دادند.
این یعنی واکنش‌پذیری حسی بالا ممکن است بخشی از پیکربندی عصبی ADHD باشد، نه صرفاً واکنشی گذرا. (لینک مقاله در پاب مد سنترال)

اختلال توجه

توجهِ کودک یکی از پایه‌های مهم رشد یادگیری و خودکنترلی است. وقتی نوپا قادر نباشد حتی برای دقایقی روی یک اسباب‌بازی یا بازی ساده باقی بماند، این صرفاً به ویژگی‌های سنی کودک مربوط نیست. مخصوصا اگر این الگو مکرر، پایدار و متفاوت از همسالانش باشد. مطالعات طولی نشان داده‌اند که الگوهای توجه در ماه‌های اول زندگی با علائم نقص توجه در دوران پیش‌دبستانی و مدرسه‌ای مرتبط‌اند؛ یعنی الگوی امروز می‌تواند نقطهٔ شروعی برای مشکلات فردا باشد.

حالا چرا این مشکل را باید جدی بگیرید؟

چون

شکل‌گیری مهارت‌های پایه‌ای مانند زبان‌آموزی، بازی‌های تعاملی، پیروی از دستورات ساده و کنترل هیجانات، مستلزم توانایی حفظ توجه است. توجه کوتاه‌مدت مانع رشد این توانایی‌های محوری می‌شود. در نتیجه، کودک برای ورود به محیط‌های ساختاریافته‌ای مانند مهدکودک یا مدرسه با مشکلات متعددی مواجه خواهد شد؛ چرا که مداخلات دیرهنگام در این زمینه اثربخشی کمتری دارند.

حالا چه زمانی باید این مشکل را جدی بگیرید؟

در بحث اینکه چه زمانی باید مشکلات مربوط به نقص توجه را جدی بگیرید باید علائم فرزندتان را با همسالان وی مقایسه و بررسی کنید. اگر کودکی در سطحی که هم‌سالانش چند دقیقه روی یک بازی می‌مانند، معمولاً فقط چند ثانیه یا کمتر از یک دقیقه متمرکز می‌ماند، این علامت یک هشدار برای شما است.

شدت علائم: پرت‌شدن توجه همراه با بی‌قراری مفرط، عدم توانایی در بازگشت به بازی با کمک بزرگسال و یا رفتن مکرر از یک فعالیت به فعالیت دیگر بدون اتمام سادهٔ آن، شدید محسوب می‌شود.

تکرار / پایداری: اگر این الگو در چند موقعیت (خانه، فامیل، مهد) و بیش از چند هفته (یا ماه) ادامه یابد، باید برای بررسی و ارزیابی بیشتر به متخصص مراجعه کنید. اینکه فرزند شما یک یا دو روز خیلی پرتحرک باشد طبیعی است؛ ولی استمرارِ الگو در طول زمان مشکل‌زاست.

در مطالعه‌های رفتاری، پژوهشگران متوجه شدند؛ کودکانی که در 7–12 ماهگی مدت‌زمان کمتری می‌توانستند روی بازی با اسباب‌بازی متمرکز بمانند، در 4–5 سالگی در علائم مرتبط با ADHD امتیاز بیشتری کسب کردند (یعنی در آزمون‌های ابتدایی adhd علائم بیشتری داشتند). پس همان کوتاه‌بودن مدت توجهِ اولیه با پیامدهای بعدی همبستگی دارد. این یافته‌ها نشان می‌دهند که ثبت سیستماتیکِ علائمی مثل توجه و تمرکز از ماه‌های نخست به شناسایی کودکانی که نیاز به پیگیری دارند کمک می‌کند.

ناتوانی در آرام شدن با حضور والدین

وقتی کودک زیر دو سال خود را در آغوش می‌گیرید، با صدای آرام با او صحبت می‌کنید یا به نرمی تکانش می‌دهید اما باز هم آرام نمی‌شود، ممکن است نشانه‌ای از وجود مشکل در توانایی کنترل هیجانی/خود تنظیمی و آرام‌سازی خود (self-/co-regulation) باشد.

در ماه‌های اول زندگی، نوزاد هنوز یاد نگرفته خودش را آرام کند و برای این کار به کمک والدین نیاز دارد. به این فرایند هم‌تنظیمی (co-regulation) می‌گویند. یعنی والد با تماس، لحن صدا یا در آغوش گرفتن، به مغز کودک کمک می‌کند تا دوباره به تعادل برسد.

پژوهش‌ها نشان می‌دهند که واکنش حساس و آرامِ والدین در این مرحله، نقش مهمی در رشد سیستم عصبی و یادگیری تنظیم هیجان دارد. اما اگر کودک بارها و در موقعیت‌های مختلف با وجود حضور والد آرام نمی‌شود، ممکن است مسیرهای عصبی مرتبط با آرام‌سازی در او به‌خوبی رشد نکرده باشند. در نتیجه، در سال‌های بعد ممکن است نشانه‌هایی مثل بی‌قراری، تحریک‌پذیری یا دشواری در تمرکز دیده شود.

چه مدت، چه شدتی و چه تکراری را باید جدی بگیرید؟

شدت: واکنش‌هایی که فراتر از گریه معمول هستند؛ مثلاً جیغ ممتد، ناتوانی در آرام‌شدن حتی با تماس بدنی یا حملهٔ بی‌وقفهٔ خشم/هیجان که به‌سرعت فروکش نمی‌کند، نشان‌دهنده شدت بالای مشکل است.

تکرار/پایداری: یک یا دو شب اینها را تجربه کنید طبیعی است؛ اما اگر رفتار غیرقابل آرام شدن کودک در چندین روز در هفته تکرار شود و بیش از چند هفته ادامه یابد، باید پیگیری کنبد. مطالعات مروری معمولاً پایداری رفتار (هفته‌ها تا ماه‌ها) را معیاری برای پیگیری زودهنگام توصیه می‌کنند.

دامنهٔ موقعیتی: اگر فقط در یک موقعیت خاص (مثلاً شب در اتاق خواب) اتفاق می‌افتد، ممکن است عامل محیطی باشد؛ اما اگر در موقعیت‌های مختلف (خانه، مهمانی، مهد کودک) نیز رخ دهد، نشان‌ وجود مشکل‌ جدی‌تری است.
وقتی تلاش‌های معمول والد (بغل کردن، تکان آرام، لالایی، تماس فیزیکی) بارها و در موقعیت‌های مختلف موثر نباشند و این الگو در طول زمان ادامه یابد؛ وقت پیگیری جدی است.

مطالعات طولی نشان داده‌اند که الگوهای ضعیف خودتنظیمی نوزادی؛ مثل مشکلات مکرر در آرام شدن، با پیامدهای رفتار بیرونی و مشکلات توجه در کودکی پیوند دارند. برای مثال، بررسی‌های گسترده نشان می‌دهند کودکانی که در سال‌های اول زندگی مشکلات تنظیم خواب و آرام‌شدن داشته‌اند، در ارزیابی‌های بعدی احتمال بیشتری برای نشان‌دادن رفتارهای برون‌ریز (از جمله علائم مشابه ADHD) داشتند؛ به همین دلیل پژوهشگران توصیه می‌کنند این نوع رفتارها ثبت و پیگیری شوند تا مداخلات زودهنگام شروع شود.

رشد حرکتی غیرمنتظره همراه با فعالیت بالا

بر اساس پژوهش‌های اخیر؛ برخی از کودکان زیر سه سال که زودتر یا متفاوت از حد معمول در مهارت‌های حرکتی یا زبانی پیشرفت می‌کنند و همزمان بیش‌ازحد فعال یا همیشه در حرکت‌اند، ممکن است در گروه پرخطر ابتلا به اختلال کم‌توجهی/بیش‌فعالی (ADHD) قرار بگیرند.

برای نمونه، نتایج یک مرور نظام‌مند نشان داده است که چه تأخیر در رشد حرکتی و چه پیشرفت بسیار سریع در این زمینه، هر دو ممکن است با افزایش احتمال تشخیص ADHD در سال‌های بعد ارتباط داشته باشند.

همچنین، در مطالعه‌ای دیگر آمده است که کودکانی که از حدود ۱۲ تا ۳۶ ماهگی، بیش از حد طبیعی اندام‌هایی مثل ساق‌ها و بازوها را حرکت می‌دهند، احتمال بیشتری می‌رود که در سه سالگی و سالهای بعد، علائم adhd را نشان دهند.

از سوی دیگر، رابطه بین رشد زبانی و حرکتی نیز مورد مطالعه قرار گرفته است: محققان یافته‌اند که رشد زبانی ضعیف‌تر ممکن است با رشد حرکتی غیرمعمول همراه شود و نشانهٔ پیچیدگی رشد عصبی باشد.

اگر کودک زیر دو سال شما به‌طور مداوم نمی‌نشیند، مدام حرکت می‌کند یا اسباب‌بازی‌ها را سریع عوض می‌کند، همچنین رشد زبانی یا حرکتی او خیلی جلوتر یا عقب‌تر از میانگین باشد، نشانهٔ هشدار است و باید جدی بگیرید.

البته باید به وضعیت تکرار علائم در موقعیت‌های مختلف توجه کنید. مثلا:

وقتی این رفتارها در محیط‌های گوناگون (خانه، پارک، مهمانی) مشاهده شود، نه فقط در یک زمان یا مکان خاص، احتمال مشکل بیشتر است و باید پیگیری کنید.
اگر این الگو به مدت چند هفته ادامه پیدا کند و با دشواری در تمرکز، بازی یا تعامل همراه باشد، باید آن را جدی بگیرید.

در صورتی که هرکدام از علائم بیش‌فعالی در کودکان زیر ۲ سال را که در بالا اشاره کردیم در فرزندتان (شدید، مکرر و پایدار) مشاهده کردید، وقت آن رسیده که لیستی از علائم تهیه کرده و به متخصص مربوطه مراجعه نمایید.

چه اطلاعاتی را در هنگام مراجعه به پزشک ثبت کنیم؟

پزشکان، متخصصین رشد، روان‌پزشکان کودک، کاردرمانگران برای تشخیص دقیق ADHD در سنین پایین، فقط به مشاهدات کوتاه اتکا نمی‌کنند؛ بلکه به اطلاعات و داده‌های بیشتری از الگوی تکرار رفتار در زمان و موقعیت‌های مختلف نیاز دارند.

شما پیش از جلسه با متخصص رشد یا روان‌شناس کودک، با ثبت دقیق و منظم رفتارهای فرزندتان کمک زیادی به تسریع روند تشخیص و بهبود خواهید کرد. پس توصیه می‌کنیم برای چند هفته، زمان، موقعیت، شدت و نوع رفتارهای مهمی مثل بی‌قراری، توجه کم، فعالیت بالا یا خواب ناآرام را یادداشت کنید. متخصصان آمریکایی تاکید دارند که ثبت نشانه‌ها همراه با شرایط محیطی، روند تشخیص و برنامه‌ریزی مداخلات را دقیق‌تر و سریع‌تر می‌کند.
در این یادداشت‌ها بهتر است محیط (خانه، مهد، بیرون)، واکنش والدین و نتیجهٔ رفتار نیز قید شود؛ این اطلاعات به پزشک کمک می‌کنند تشخیص دهد آیا رفتارها در موقعیت‌های مختلف تکرار می‌شوند یا محدود به یک شرایط خاص هستند و همین موضوع در ارزیابی خطر بسیار مهم است.

تاریخ	ساعت	موقعیت	رفتار کودک	شدت (2تا5)	واکنش والد
2 آبان	9 صبح	خانه	دعوا راه انداخت	4	چند بار گوشزد کردم
10 آبان	10 شب	مهمانی	فعالیت زیاد	3	بغلش کردم، آرام نشد

شما حتی می‌توانید در پیوست جدول گزارشتان قسمتی دیگر هم اضافه کنید، مثلا یک ستون به عنوان یادداشت‌های تکمیلی ایجاد کنید. مثلا برای ردیف اول بنویسید که دعوایی که راه انداخت تقریبا 20 دقیقه طول کشید یا برای ردیف دوم یعنی فعالیت زیاد در میهمانی بنویسید که محیط شلوغ بود، احتمالا تحریک زیاد باعث بروز این مشکل شده. (هدف ما این است که تمام نکاتی که در رابطه با مشکل فرزرندتان مشاهده کردید را نباید از قلم بیندازید)

جدول بالا یک نمونه فرم ثبت روزانه رفتار کودک است که قبل از مراجعه به پزشک بهتر است جدولی مشابه این جدول را تهیه کنید و به پزشک نشان دهید.

راهنمای والدین برای تهیه نمونه فرم ثبت روزانه رفتار کودک:

رفتار را دقیقاً در لحظهٔ مشاهده بنویسید.
شدت را با مقیاس ساده‌ای مثل ۱ (خفیف) تا ۵ (خیلی شدید) مشخص کنید.
موقعیت یعنی محیط و زمان آن رفتار؛ آیا فقط در خانه است یا در فضاهای دیگر هم ظاهر می‌شود؟
واکنش والد نشان می‌دهد که چه کاری انجام دادید و نتیجهٔ آن چه بود.

یادداشت‌های تکمیلی محل ثبت عوامل محیطی یا تغییرات خاص است (مثلاً بعد از چرت کوتاه، محیط بسیار پر سر و صدا بود).

راهنمای گام به گام برای والدین؛ چه کارهایی را فورا انجام دهید

اگر هر کدام از علائم بیش‌فعالی در کودکان زیر ۲ سال که ذکر کردیم را در فرزندتان مشاهده کردید و نگران وضعیت سلامت وی بودید، به شما پیشنهاد می‌کنیم مطابق برنامه 7 روزه‌ای که به شما معرفی کردیم، پیش بروید.

این برنامهٔ ساده‌ٔ ۷ روزه به شما کمک می‌کند الگوی رفتار را ثبت کنید، محیط را تغییر دهید، اولین مداخلات غیردارویی را اجرا کنید و برای مراجعهٔ به پزشک آماده شوید. توصیه‌ها بر اساس راهنماهای بالینی و پژوهش‌های معتبر تدوین شده‌اند، پس نگران نباشید.

روز ۰ — آماده‌سازی (قبل از شروع ثبت)

چاپ یا باز کردن فرم ثبت رفتار (تاریخ، ساعت، موقعیت، رفتار، مدت، شدت 1–5، واکنش والد، نتیجه). این اطلاعات در ارزیابی بالینی ارزش بالایی دارد.

روز 1

روز اول: مشاهده منظم و ثبت دقیق

هدف: پایه‌گذاری داده‌ها. هر بار که یک رفتار نگران‌کننده می‌بینید (بی‌قراری طولانی، توجه خیلی کوتاه، فعالیت بیش‌ازحد، پاسخ‌ندادن به صدا زدن نامش) ثبت کنید: زمان، مدت، موقعیت، شدت و اینکه چه کاری انجام دادید.

نکتهٔ مهم: شما باید اطلاعات را حداقل به مدت ۷–۱۴ روز ثبت کنید، اما همین هفتهٔ اول اطلاعات زیادی به پزشک می‌دهد.

روز 2

روز دوم: کاهش محرک‌های محیطی و ایجاد روتین ساده

کار عملی: یک فضای آرام موقت بسازید (نور را کم کنید، صداها را حذف کنید، اسباب‌بازی‌های تحریک‌کننده را موقتاً کنار بگذارید) و یک روتین سادهٔ روزانه (خواب/خوراک/بازی) اعمال کنید.

چرا: ساختار و کاهش محرک به بهبود تمرکز و کاهش تحریک‌پذیری کمک می‌کند و اولین قدمِ رفتاردرمانیِ محیطی است.

روز 3

روز سوم: تمرین‌های کوتاهِ «بازی هدفمند» (۴–10 دقیقه، چند بار در روز)

کار عملی: جلسات بازی کوتاه، هدفمند و هم‌مرحله (مثلاً بازی تصویری ساده یا تکلیف کوتاه با پاداشِ تشویقی) اجرا کنید؛ تمرکز را با کمک بزرگسال تقویت کنید.

چرا: بازی‌های ساخت‌یافته توجه و خودتنظیمی را در کودکان خردسال تقویت می‌کنند و پایهٔ مداخلات رفتاری والد-محورند.

روز 4

روز چهارم: بهبود کیفیت خواب (بهداشت خواب)

کار عملی: ساعت خواب ثابت، کاهش نور/صفحات الکترونیک 1–2 ساعت پیش از خواب، و روتین لالایی/آغوش 15–30 دقیقه قبل از خواب برقرار کنید.

چرا: اختلالات خواب ممکن است شدت رفتارهای نقص‌توجه/بیش‌فعالی را تشدید کنند؛ بهبود خواب اغلب رفتار را ملایم می‌کند.

روز 5

روز پنجم: محدودیت صفحه‌نمایش و محرک‌های دیجیتال

از در اختیار گذاشتن نمایشگرها برای کودک زیر 2 سال به‌طور کامل پیشگیری کنید یا استفاده از آنها را به حداقل برسانید؛ بهتر است بازی و تعامل انسانی را جایگزین موبایل و تبلت کنید.

چرا: طبق شواهد نمایشگرها ممکن است توجه را پراکنده کنند و بر الگوهای خواب و تعامل تأثیر بگذارند.

روز 6

روز ششم: آماده‌سازی پروندهٔ مراجعه (چک‌لیست برای پزشک)

کار عملی: بهترین نمونه‌ها را کنار هم بگذارید: 7–14 روز از ثبت‌ها، نمونه ویدیوهای کوتاه (۳۰–۶۰ ثانیه) در موقعیت‌های مختلف، توضیح تاریخچهٔ رشد و هر سابقهٔ خانوادگی مرتبط. این بسته اطلاعاتی را همراه خود به پزشک ببرید.

روز 7

روز هفتم: تماس با متخصص سلامت اطفال و تعیین گام بعدی

کار عملی: با پزشک اطفال یا مرکز رشد تماس بگیرید، نتایج ثبت‌ها را ارائه کنید و درخواستِ راهنمایی به مراجع مناسب (ارزیابی رشد/روان‌شناس کودک/کاردرمانگر/گفتاردرمانگر) را بکنید. راهنماهای بالینی بر ارجاع سریع و آغاز رفتاردرمانی والد-محور به‌عنوان خط اول مداخله در کودکان خردسال تأکید دارند.

اگر کودک در خطر فیزیکی است (خودآسیب‌رسانی یا ایمنی پایین) یا رفتارها بسیار شدیدند، فوراً به مرکز درمانی یا اورژانس مراجعه کنید.
این برنامه برای فراهم‌کردن شواهد و مداخلهٔ زودهنگام طراحی شده تا در صورت نیاز به ارجاع و درمان بالینی، مسیر روشن و مستند باشد.

تشخیص بیش فعالی نوزاد

متاسفانه باید بگوییم که اطلاعات و منابع موجود و قابل اطمینان، تشخیص ADHD در نوزادی و کودکان زیر چهار سال را پوشش نمی‌دهند. با این حال، شواهدی وجود دارد که پزشکان ADHD را در کودکان نوپا تشخیص می‎‌دهند.

عواملی که ممکن است باعث شود پزشک در این سن به ADHD مشکوک شود عبارتند از:

عوامل ژنتیکی
اگر مادر در دوران بارداری از مواد مخدر یا الکل استفاده کرده باشد
اگر مادر در دوران بارداری سیگار می‌کشید
اگر مادر در دوران بارداری در معرض سموم محیطی قرار گرفته باشد.
زایمان زودرس یا وزن کم هنگام تولد
مشکلات سیستم عصبی مرکزی در لحظات بحرانی، مهم و حیاتی رشد
تاخیر در رشد حرکتی، گفتار و زبان
مشکلات رفتاری
سابقه خانوادگی ابتلا به ADHD

علائم بیش فعالی در نوزادان

اگر فرزند شما زیر دو سال است و نمی‌دانید رفتارهای وی جزو ویژگی‌های طبیعی رشد این دوره است یا پیش آگهی بروز بیش فعالی است، مقاله علائم بیش‌فعالی در کودکان زیر ۲ سال را حتما مطالعه کنید.

مشاهده علائم ADHD در کودکان کمتر از 4 سال بسیار دشوار است. دامنه توجه کوتاه، تکانشگری، عصبانیت و فعالیت زیاد در مراحل خاصی از رشد رایج استٰ؛ پس نمی‌توانیم به قطع بگوییم که اینها علائم adhd هستند.

علائم بیش فعالی در کودکان زیر چهار سال سال معمولا بدین شکل است:

بی قراری
دویدن، بالا رفتن و روی همه چیز پریدن
دائماً “در حال حرکت” هستند
بی وقفه صحبت کردن
قادر به تمرکز یا گوش دادن برای مدت طولانی نبودن
آرام گرفتن، چرت زدن و نشستن برای صرف غذا برایشان سخت است

با این حال، برخی از کودکان مبتلا به ADHD ممکن است به خوبی روی چیزهایی که به آنها علاقه دارند، تمرکز کنند، مانند اسباب بازی‌های خاص و مورد علاقه‌شان.

اگر والدین فکر می‌کنند که کودک نوپای آنها رفتاری بیش از حد و مکرر را از خود نشان می‌دهد و اگر این رفتار بر زندگی او تأثیر می‌گذارد ، می‌بایست با یک پزشک متخصص صحبت کنند.

تحرک زیاد نوزاد به معنای بیش فعالی است؟

یک مقاله تحقیقاتی که در سال 2019 در European Child & Adolescent Psychiatry منتشر شد، نشان داد که نشانه‌های ADHD را می‌توان در اوایل دوران نوزادی مشاهده کرد. طبق ژورنال روان‌شناسی بالینی کودک و نوجوان، علائم ADHD در دوران کودکی نیز قابل مشاهده است.

از آنجایی که علائم ADHD معمولاً در سال‌های اولیه مدرسه ظاهر می‌شوند، تحقیقات بالینی و عصبی بر روی کودکان، نوجوانان و بزرگسالان در سنین مدرسه متمرکز شده‌اند. با این حال، علاقه به علائم اولیه ADHD به سرعت در حال افزایش است. مطالعات اخیر شواهد اولیه از برخی شاخص‌ها را گزارش می‌کنند که قبل از سن مدرسه ظاهر می‌شوند، از جمله مشکلات خلق و خوی، و تاخیر زبانی و حرکتی. شواهد فزاینده‌ای نشان می‌دهند که رفتارهای حرکتی خاص مشاهده شده در ماه‌های اول زندگی ممکن است نشانگر اختلالات عصبی رشدی باشد که همپوشانی بالینی و ژنتیکی را با ADHD نشان می‌دهند. برخی از محققان بر این باورند این احتمال وجود دارد که افزایش فعالیت در دوران نوزادی به عنوان نشانه‌ای اولیه از ADHD در نظر گرفته شود. با این حال، محققان دیگر استدلال می‌کنند که موضوع حرکات در دوران نوزادی به خودی خود این اختلال را پیش بینی نمی‌کند.

آیا به دنبال تسریع روند درمان بیش فعالی کودکان و یادگیری طرز رفتار با بچه های بیش فعال هستید؟ پیشنهاد ما به شما، مشاهده دوره از چالش تا آرامش: پکیج تربیت فرزند بیش فعال، است. پکیج درمانی بیش فعالی در واقع، براساس متد دکتر سلین طراحی شده است. دکتر سلین از موفق‌ترین محققان و درمانگران بیش فعالی در آمریکا و جهان به شمار می‌رود و مولف کتاب‌های مرجع در این زمینه است. پس به شما کمک می‌کند تا مطابق استانداردهای تایید شده توسط مشهورترین روانشناسان دنیا با فرزند خود رفتار کنید. به شما پیشنهاد می‌کنیم که دوره آموزش تربیت فرزند بیش فعال را از دست ندهید.

البته همانطور که ذکر کردیم، با استناد به گذارش‌های منتشر شده از آکادمی اطفال آمریکا (AAP)، تشخیص ADHD در کودکان زیر چهار سال چالش برانگیز است، زیرا تغییرات رشدی زیادی برای کودکان در سال‌های اولیه زندگی رخ می‌دهد.

تاثیرات محیطی و زندگی دیجیتال بر بروز علائم ADHD در نوزادان

آخرین یافته‌های محققان بیانگر تأثیر استفاده بیش‌ازحد از دستگاه‌های دیجیتال و رسانه‌های اجتماعی بر رفتار نوزادان در بروز علائم ADHD در آنهاست. مطالعات اخیر نشان می‌دهند که این فاکتورها به احتمال زیاد در بروز علائم ADHD در نوزادان تأثیرگذار هستند.

هرچند که دستگاه‌های دیجیتال و رسانه‌های اجتماعی بخشی جدایی ناپذیر از زندگی مدرن هستند، اما استفاده بیش از حد در سال‌های اولیه زندگی و اوایل کودکی پیامدهای قابل توجهی بر رفتار و رشد مغز فرزند شما دارند. تأثیر دستگاه‌های دیجیتال و رسانه‌های اجتماعی بر دامنه توجه، تکانشگری، تنظیم عاطفی و مهارت‌های اجتماعی احتمالا به ظهور علائم ADHD مانند منجر می‌شوند. قرار گرفتن اولیه فرزند خود را در معرض وسایل دیجیتال و رسانه‌های اجتماعی باید به دقت کنترل کنید تا اطمینان حاصل شود که نیازهای رشدی کودکان به شیوه‌ای متعادل و سالم برآورده می‌شود.

نتیجه‌گیری

تشخیص ADHD در کودکان قبل از سن 4 تا 5 سالگی دشوار است، به خصوص که معیارهای تشخیصی خاصی برای کودکان نوپا و نوزادان وجود ندارد.

اگر به ابتلا فرزندتان به بیش فعالی مشکوک هستید، بهتر از پزشکان متخصص در این زمینه راهنمایی بگیرید. اگر هم دوران بارداری خود را سپری می‌کنید و برایتان سوال است که آیا حرکات زیاد فرزندتان در رحم نشانه بیش فعالی است یا نه؟ می‌توانید مقاله علت بیش فعالی جنین را مطالعه نمایید.

علائم بیش فعالی در نوزادان را در این مقاله مورد بررسی قرار دادیم. اگر به دنبال کمک به یادگیری، تعامل اجتماعی و رفتار درمانی نوزاد بیش فعال خود هستید، با مشاوران وب سایت adhdyar.com در تماس باشید. چرا که در این مقاله پاسخ سوال شما درباره درمان نوزاد بیش فعال چگونه است، پاسخ خواهیم داد.

نوزاد عادی یا نوزاد بیش فعال؟ کدام یک؟