۵ راز ممنوعه در رفتار با کودکان بیش فعال که هیچکس به شما نمیگوید!
به احتمال زیاد شما هم میخواهید نحوه رفتار با کودکان بیش فعال را یاد بگیرید. تا ویژگیهای خاص فرزندتان را بهتر درک نموده و محیطی امن برای رشد وی فراهم کنید! اگر فرزندتان مبتلا به اختلال ای دی اچ دی هست و میترسید برای هدایت او به سمت یک زندگی عادی دچار مشکل شوید، این مقاله برای شماست! ما در این مقاله تمام تلاشمان را کردیم که نکات تربیتی مفیدی به شما یاد بدهیم تا با اجرای آنها، روند رشد و یادگیری فرزندتان را بهبود دهید. پس اگر فرزند شما نمیتواند تمرکز کند، زیاد در حال حرکت و جنب و جوش و بیهدف هست و یا رفتارهای تکانشیای از خود نشان میدهد، میبایست نکات کلیدی اتخاذ بهترین رفتار با کودکان بیش فعال را یاد بگیرید. چرا که با هر روز تاخیر در اقدام به درمان و تربیت صحیح، فرصت زندگی عادی و موفقیت از فرزند شما گرفته خواهد شد. ما در مقاله پیش رویتان برای پاسخ به سوال چگونه با کودکان بیش فعال رفتار کنیم، از نظر متخصصان روانشناسی، تجربیات والدین و مراجعین سایتمان استفاده کردیم. بدین ترتیب شما با خواندن این راهنما، یاد میگیرید که چگونه برای فرزندتان استانداردهای رفتاری ایجاد کنید و فضایی ایجاد نمایید که فرصت رشد فرزندتان در تمام مراحل زندگی فراهم شود.
شما حتما بیشتر از دیگر والدین در جریان هستید که زندگی کردن با بچههای مبتلا به بیش فعالی چقدر سخت. اما اصلا ناامید نشوید، چون با شناخت چگونگی رفتار با کودکان مبتلا به ADHD، به فرزندتان کمک میکنید تا چالشهای روزانه ناشی از ADHD را پشت سر بگذارد. همچنین انرژی بالای او به سمت فعالیتهای مهم هدایت شود؛ در نهایت جو آرامی در خانهتان حکم فرما خواهد شد!
پس هرچه زودتر به موانع و محدودیتهایی که فرزندتان به دلیل این اختلال با آنها مواجه است، اهمیت دهید و در جهت بهبود آنها قدم بردارید، شانس موفقیت و پیشرفت او بیشتر میشود.
لازم دانستیم که این نکته را به شما یادآوری کنیم که بچههای مبتلا به ADHD معمولا در روابط اجتماعی، شخصی، تحصیل و انجام امور روزانه ضعیف هستند. مثلا آنها مانند ما قادر نیستند قبل از انجام کاری روی آن فکر کنند و یا از قبل برنامهریزی داشته باشند. این کودکان در بیشتر مواقع تکانشی عمل میکنند و یا اینکه نمیتوانند تکانههایشان را به خوبی کنترل کنند. آنها همچنین ممکن است وظایفی که به آنها میسپارید را نصفه رها کرده و یا اینکه تمایلی به تکمیل این وظایف ندارند.
هرچند که این مشکلات شما را خشمگین و حتی ناامید میکنند؛ اما چیزی که نباید فراموش کنید این است که او از روی عمد این کارها را نمیکند. مثلا کودک شما میخواهد آرام و ساکن بنشیند و یا اتاقش را تمیز و مرتب کند. او در تلاش است تا هرکاری را که از او میخواهید به درستی انجام دهد؛ اما نمیداند چطور اینکارها را به درستی انجام دهد!
درست است که داشتن ADHD برای فرزند شما ناامیدکننده است. اما به همان اندازه بکارگیری روشهای مثبت و حمایتی برای آنها مفید خواهد بود. شما با صبر ، مهربانی و حمایتتان هم میتوانید ADHD فرزندتان را مدیریت نموده و هم از جو آرامی که در منزل حکمفرما میشود، لذت ببرید.
شما والدین در بحث طریقه رفتار با کودکان بیش فعال و پرورش فرزندتان، باید بدانید که رفتارهایتان چطور بر علائم و واکنشهای کودک تأثیر میگذارد. برای اینکه به او کمک کنید تا در زندگی موفق باشد و سلامت روانش تضمین شود، باید در منزل از نظر رفتاری ثبات داشته باشید. یعنی ثبات رفتاری، لازمه رفتار صحیح با کودکان بیش فعال محسوب میشود. در ضمن فراموش نکنید که باید در مدرسه هم از حقوق فرزندتان فعالانه حمایت کنید. البته خودتان را به هیچ عنوان فراموش نکنید و سعی کنید با خودتان هم مهربان باشید. چرا که تربیت فرزند بیش فعال گاهی برای شما سخت میشود و حتی اگر لازم دیدید، بهتر است برای کمک و راهنمایی به روانشناس و یا مشاوره کودک مراجعه نمایید.
گام اول: کودک و ویژگیهای فردی او را بهتر بشناسید
همیشه به مخاطبان و مراجعینی که از ما میپرسند با بچه ی بیش فعال چگونه رفتار کنیم، تاکید داریم که برای رفتار با کودکان بیش فعال، اول باید انواع adhd را بشناسید:
- ADHD نوع بیتوجهی: افرادی که درگیر این نوع ای دی اچ دی هستند، اغلب با مشکلاتی مثل حواسپرتی و عدم تمرکز مواجهاند.
- ADHD نوع بیش فعالی/تکانشی: این افراد درگیر مشکلاتی مثل بیش فعالی، بیصبری و تکانشگری هستند.
- ADHD نوع ترکیبی: همانطور که از نام آن مشخص است، فرد هر سه علامت بیتوجهی، تکانشگری و بیش فعالی را دارد.
به طور کلی اگر به دنبال یادگیری روش رفتار با بچه ی بیش فعال هستید، باید ابتدا فرزند مبتلا به ADHD خود را بهتر و عمیقتر بشناسید. برای اینکه فرزندتان بتواند به شما اعتماد کند و خیلی راحت و بدون ترس، ویژگیهای شخصیتی خود را بیان کند، شما میبایست فضایی امن، گرم و صمیمی ایجاد کنید، با اینکار شما، کودک احساس صمیمیت، امنیت و ارزشمندی میکند و خیلی راحت ابعاد شخصیتی خود را نمایان خواهد کرد.
علائمی مثل بیقراری، تمرکز پایین، تحرک زیاد و بیهدف و یا رفتارهای تکانشی، به شما کمک میکنند تا خصوصیات و ویژگیهای خاص فرزندتان را بهتر بشناسید و درک کنید. پس در نهایت دید بهتری نسبت رفتار با کودکان بیش فعال کسب خواهید کرد.
ضمن اینکه شناخت تواناییها و نقاط قوت او مثل خلاقیت، فکر کردن خارج از جعبه و غیره به شما کمک میکند تا اعتماد به نفس کودک را تقویت نمایید. مثلا زمانی که نقاط قوت او را شناختید، قادرید تا برنامههای آموزشی، اسباب بازی، سرگرمی و تفریحاتی درخور استعدادها و علایقش مهیا کنید. تنها از این طریق در تقویت اعتماد به نقش، تشویق و ایجاد انگیزه کودک موفق خواهید شد.
ضمن اینکه وقتی چالشها و نقاط ضعف فرزندتان (مشکلات تمرکز، تکانشگری و واکنشهای احساسی شدید) را شناختید، آن وقت است که آمادگی لازم برای اتخاذ استراتژیهای هدفمند و استاندارد را به دست میآورید.
پس در مبحث رفتار با بچه ی بیش فعال، فهمیدیم زمانی که نقاط قوت و ضعف و خصوصیات کودکمان را بشناسیم، نیازهای فرزندتان را به موقع پاسخ دهیم، با ایجاد تغییراتی کوچک، اما موثر، فرایند پیشرفت و بهبود کودک تسریع خواهد شد.
این نکته طلایی را هرگز فراموش نکنید که برای شناخت نیازها و احساسات واقعی فرزندتان باید ارتباطی موفق، صمیمی و مستمر با او برقرار نمایید. برای اینکار نیز به مهارتهای ارتباطیای مثل گوش دادن فعال و مهارت همدلی نیاز دارید. چرا که فقط از طریق این دو مهارت، قادرید فضایی ایجاد کنید که فرزند شما بدون ترس از قضاوتتان، احساسات و چالشهای خود را بیان کنند.
تحت این شرایط، روابط خانوادگی شما به بهترین شکل بهبود مییابند و رشد عاطفی و اجتماعی فرزندتان نیز تضمین خواهد شد. مثلا باهم در انجام فعالیتهای مشترک مشارکت کنید، فرصتها و شرایط خوبی برای صحبت کردن درباره احساسات و تجارب روزمره، فراهم نمایید، با این کارها شرایط لازم برای درک متقابل فراهم میشود و رفتار با کودکان بیش فعال بهبود خواهد یافت.
به یاد داشته باشید: به جای اینکه روی اشتباهات فرزندتان متمرکز شوید، باید نقاط قوت و مثبت او را تشخیص دهید، روی آنها تمرکز نموده و حتی در جهت تقویت و توسعه آنها اقدام کنید.
در پاسخ به این سوال که
با کودکان بیش فعال چگونه رفتار کنیم، باید بگوییم که همدلی، اصل اساسی موفقیت شماست. همدلی یعنی اینکه در درجه اول درک کنید که ADHD اختلالی عصبی محسوب میشود، پس فرزندتان تقصیری در رفتارهایی که به دلیل ابتلا به این اختلال از خود بروز میدهد، ندارد.
گام دوم: زمانبندی و روتینهای ثابتی در خانه ایجاد کنید
در رابطه با رفتار با کودکان بیش فعال، باید گفت که کودکان و نوجوانان معمولا در نظم و سازماندهی ضعیف هستند، پس شما میبایست به زندگی و برنامههای آنها نظم دهید و برنامهروزانه هدفمندی برای آنها ایجاد کنید.
پس برای اتخاذ بهترین رفتار با فرزندتان، در اولین قدم باید یک برنامه و روتین روزانه برای کودک تنظیم کنید که در ادامه درباره آن صحبت میکنیم.
یک برنامه روزانه ساختارمند تنظیم کنید
تمام روانشناسان بر این باورند که در یادگیری چگونگی رفتار با کودکان بیش فعال، تنظیم برنامه روزانه هدفمند و منظم، از اهمیت ویژهای برخوردار است.
زیرا این کار به زندگی کودک/نوجوان مبتلا به ADHD یک چارچوب هدفمند و قابل پیشبینی میدهد.
برای اینکه کودکان را به فعالیت و تمرکز ترغیب کنید، ما به شما پیشنهاد میدهیم تا کاری کنید کودک هر روز صبح در یک ساعت مقرر بیدار شود، سپس روز خود را با انجام فعالیتهایی مثل شستن دست و صورت و صرف یک صبحانه مغذی آغاز کند.
خب بعد از صرف صبحانه میرویم سراغ زمانبندی انجام تکالیف، مطالعه و درس خواندن! سعی کنید برنامهای منظم برای این کار ایجاد کنید؛ به این دلیل که برنامه زمانبندی منظم به افزایش تمرکز و کاهش حواس پرتی کودک شما کمک خواهد کرد. اگر فرزندتان در حل تکالیف اهمالکاری میکند، مطالعه مقاله “نکات طلایی رفع مشکل حل تکالیف در کودکان بیش فعال” را به شما پیشنهاد میدهیم.
در حین برنامهریزی، اختصاص تایم مشخص برای وعدههای غذایی و صرف میان وعده را نیز از قلم نیندازید، چون تغذیه مناسب نقش مهمی در مدیریت انرژی، هیجانات و احساسات کودک، ایفا میکند.
ذکر این نکته لازم است که در تنظیم برنامه روتین روزانه فرزندتان، حتما زمانی را برای استراحت، بازی و سرگرمی وی اختصاص دهید. با این کار کودک شما قادر است انرژی اضافی خود را تخلیه کند و در عین حال بانشاط و سرحال بماند.
خب به پایان روز میرسیم و باید زمان مشخصی برای خوابیدن کودک تعیین کنید. چرا وقتی فرزندتان زود و به موقع بخوابد، روند بهبودی او سریعتر پیش میرود، فرصتی برای استراحت کامل برای او فراهم میشود و در نهایت، برای روز بعد سرحال خواهد بود.
برای اتخاذ صحیحترین رفتار با کودکان بیش فعال، به شما پیشنهاد میکنیم که وظایف کودک را که شامل کارهای منزل و یا تکالیف مدرسه میشود، را به بخشهای کوچکتر تقسیم کنید. از طریق تقسیم وظایف به مراحل کوچکتر، خیلی بهتر کل کار را انجام میدهد و متوجه پیشرفت خود نیز خواهد شد و با این کار انگیزه کودک نیز بیشتر میشود.
گام سوم: در رفتار با کودکان بیش فعال، تقویت مثبت را فراموش نکنید!
زمانی که والدین از ما میپرسند که با کودکان بیش فعال چگونه باید رفتار کرد، پاسخ ما این است که تقویت مثبت و ارائه بازخورد سازنده، رمز موفقیت شماست.
حالا این یعنی چی؟ یعنی اینکه وقتی فرزندتان رفتارهای منفی خود را اصلاح کرد و شما شاهد تلاشها و موفقیتهای کوچک او بودید، از تشویقهای شفاهی، جملات دلگرم کننده و حتی پاداشهای کوچک استفاده کنید. پاداش کوچک یعنی اینکه مثلا زمان بازی و یا تایم استراحت او را بیشتر کنید.
در هر موقعیتی سعی کنید از پیشرفتهای حاصله فرزندتان تقدیر کنید، با این کار هم اعتماد به نفس فرزندتان را بیشتر میکنید و هم او سعی میکند چنین رفتارهای مثبتی را تکرار کند.
قوانین و مقرراتی که برای زندگی روزمره فرزندتان تعیین کردید را جدی بگیرید! پیامدهای منطقیای برای رفتارهای نامناسب و اشتباه فرزندتان در نظر بگیرید!
برای رفتار با فرزندتان در عین همدلی با او، جدیت را فراموش نکنید. پس باید قوانین و مقرراتی که برای او تنظیم کردید را جدی بگیرید. مثلا وقتی زمان انجام تکالیف رسید، خیلی جدی، اما مهربان به فرزند خود بگویید که وقت مشق نوشتن است و باید بازی را کنار بذاری!
به طور منطقی به فرزندتان پیامدهای رفتار اشتباه او را گوشزد کنید. مثلا به او بگویید که اگر اشتباهی مرتکب شود، با عواقبی که دوست ندارد رو به رو خواهد شد. مثلا آن روز نمیتواند بازی کند و یا به پارک برود.
گام چهارم: مهارتهای خود کنترلی را به کودک آموزش دهید
در قسمتهای قبل به شما توضیح دادیم که کودکان و نوجوانان مبتلا به ADHD، تکانشی رفتار میکنند و اغلب کنترلی بر رفتار و هیجانات خود ندارند. پس در این قسمت از آموزش رفتار با کودکان بیش فعال، راهکارهای تقویت مهارتهای خود کنترلی را به شما توضیح میدهیم:
به فرزندتان یاد دهید که چطور میتواند خود را آرام کند
به او آموزش دهید هنگامی که با چالش و استرس روبهرو شد، با تمرینات سادهای مثل تنفس عمیق، آرام شود. برای آرام کردن و کنترل هیجانات کودک، از انواع اسباب بازی مخصوص تخلیه انرژی کمک بگیرید.
برخی از بازیهای فکری و حرکتی به تقویت تمرکز و کاهش استرس فرزند شما کمک میکنند.
به شما توصیه میکنیم که یک قسمت دنج و خلوت خانه را برای زمانهایی که کودک احساس تنش و ناراحتی میکند، اختصاص دهید. یعنی فضایی دنج که وقتی فرزندتان احساس ناراحتی کرد، به آنجا پناه ببرد و استراحت کند. مثلا یک پتو که کودک زمانی که احساس تنش کرد، به زیر آن برود و یا حتی فراهم کردن شرایطی مثل موسیقی ملایم و آرامبخش نیز موثر خواهد بود.
گام پایانی: شرکت در دورههای آموزشی رفتار با کودکان بیش فعال
برای اینکه بهتر بدانید که با کودکان بیش فعال چگونه باید رفتار کرد، که پکیجهای آموزشی طرز رفتار با کودکان بیش فعال را تهیه نمایید و تمام نکاتی که به شما آموزش میدهند را رعایت کنید.
شرکت در دورهها و کارگاههای آموزشی والدین چه به صورت حضوری و چه به شکل آنلاین را به شما توضیه میکنیم. چرا که در پکیجها و یا کارگاههای آموزشی، با جدیدترین راهکارها و متدهای روز دنیا آشنا خواهید شد. ضمن اینکه نباید از مطالعه کتابها و مقالات روز دنیا غافل شوید. پکیج طلایی تربیت فرزند بیشفعال یکی از معدود منابعی است که به شما والدین کمک میکند تا درمان بیش فعالی را سرعت بخشید.
در گروهها و انجمنهایی که در آن والدین کودکان بیش فعال حضور دارند، شرکت نمایید. انجمنهای تخصصی و گروههایی که در شبکههای اجتماعی ایجاد شدند، بهترین مکان برای مشاوره گرفتن و تبادل تجربیات شما والدین است.
جهت یادگیری بیشتر درباره چگونگی رفتار با کودکان بیش فعال، به شما پیشنهاد میدهیم تا پکیج طلایی تربیت فرزند بیش فعال را تهیه نمایید.
رویکردهای نوین رفتار با کودکان بیش فعال
ما با بررسی جامع منابع معتبری مثل CDC، NIMH، NICE و AAP دریافتیم: برای اینکه روند درمان و بهبود بیش فعالی کودکان تسریع شود، میبایست از رویکردهای دارویی و غیردارویی موثری استفاده شود. پس بهترین روش، ترکیبی از رویکردهای دارویی و غیردارویی است.
- دارودرمانی
- CBT یا درمان شناختی-رفتاری
- PMT
- درمان تعامل والد کودک یا PCIT
- مداخلات مدرسه محور
درمانهای دارویی را در مقاله انواع داروهای بیش فعالی معرفی کردیم. پس نیازی به توضیح مجدد آن نیست. حالا سراغ رویکرد غیردارویی نوین میرویم. درباره CBT نیز در آینده مقالهای مفصل و جامع ارائه خواهیم داد. حالا سراغ سه مورد دیگر میرویم:
رفتاردرمانی والدین PMT
درصورتی که شما در نقش والد فرزندتان با راههای صحیح فرزندپروری و رفتار با کودکان بیش فعال آشنا نباشید، حتی با انتخاب گرانترین متدهای درمانی، باز هم نمیتوانید به بهبود و درمان وی کمک کنید. در مقاله pmt چیست، رفتاردرمانی والدین را مفصل توضیح دادیم. پی ام تی یکی از بهترین راهکارها برای کمک به کودکان بیش فعال بالای 12 سال است. والدین با کمک پی ام تی یاد میگیرند که چگونه با سیستم تقویت مثبت، برقراری موثر ارتباط و ثبات رفتاری، چالشهای فرزند مبتلا به ای دی اچ دی خود را کاهش دهند.
رویکرد درمانی تعامل والد-کودک PCIT
درمان تعامل والد-کودک (PCIT) مهارتهای خاصی را به والدین یاد میدهد تا بتوانند ارتباط کلامی و فیزیکی خود را با فرزندشان بهبود دهند. این روش مخصوص کودکان ۲ تا ۶ ساله اس.، مخصوصا برای کودکانی که رفتارهای چالشبرانگیز دارند، چه بخاطر اختلال استرس پساز سانحه (PTSD)، چه اوتیسم، ای دی اچ دی یا دیگر اختلالت، بسیار مؤثر است.
نقش مدرسه در رفتار با کودکان بیش فعال
در مبحث رفتار با کودکان بیش فعال نمیتوانیم نقش مدرسه در بهبود بیش فعالی کودکان و نوجوانان را نادیده بگیریم. چرا که لزوم حمایت کودک مبتلا به ADHD فقط به خانه محدود نمیشود و فرزند شما در مدرسه نیز به حمایت ساختاریافته نیاز دارد. زیرا این کودکان به دلیل مشکل در تمرکز، تکانشگری و بیش فعالی، ممکن است در ارتباط با همکلاسیها، شروع و پایان تکالیف و ارتباط با معلم، دچار چالش شوند. پس میبایست سیستم آموزشی و رفتاری کادر مدرسه، متناسب با نیازهای ویژه این کودکان طراحی شود.
در ادامه به معرفی برنامههای 504 و IEP میپردازیم. البته باید بگوییم که با بررسی که در منابع فارسی داشتیم، ما بدین نتیجه رسیدیم که برنامه 504 و IEP به طور رسمی و ساختاریافته در ایران وجود ندارد و بیشتر در کشورهای غربی و ایالات متحده کاربرد دارد. اما برخی از عناصر این برنامهها، به صورت پراکنده و غیررسمی در برخی مدارس ایران اجرا میشوند.
برنامه 504 چیست؟
برنامه 504 (Section 504 Plan) به زبانی ساده یک طرح حمایتیای است که در مدرسه برای یاری و حمایت از دانشآموزانی که با مشکلات پزشکی یا روانشناختی خاص روبهرو هستند، اجرا میشود، با این اعتقاد که این دانشآموزان نیز همانند همکلاسیهای خود توانایی یادگیری دارند، فقط به شرایط خاص و حمایت بیشتری نیازمند هستند. یعنی دانشآموزانی که به خاطر مشکل پزشکی یا روانشناختیای که به آن مبتلا هستند، در تمرکز و عملکرد تحصیلی با چالش مواجهاند.
پس در برنامه 504 تاکید میشود که دانشآموزانی که تواناییهای جسمی یا ذهنی دارند، میبایست دسترسی برابری به خدمات آموزشی داشته باشند. برای مثال:
- مثلا معلم این کودکان را در ردیف اول کلاس بنشاند.
- برای امتحانات و آزمونها، به این کودکان زمان اضافیای اختصاص یابد.
- ابزار کمک آموزشیای مثل تایمر یا چک لیست برای آنها مهیا شود.
- در حین درس به آنها تایم استراحت کوتاهی داده شود.
- تکالیف منزل برای آنها کمتر شود.
- در صورت لزوم بر روی تمرکز این کودکان نظارت شود.
البته فراموش نکنید که دانشآموزانی که تحت برنامه 504 هستند، اغلب به آموزشهای خاصی نیاز ندارند، بلکه بیشتر باید شرایط محیطی و رفتار با این کودکان تعدیل شود. یعنی هدف برنامه 504 این است که کودکان دارای شرایط خاص فیزیکی و روحی، از فرصت آموزشی برابری با همکلاسیهایشان برخوردار شوند.
برنامه IEP چیست؟
برنامه IEP (individualized education program) در مقایسه با برنامه 504، رسمیتر است. این برنامه برای دانشآموزانی است که مثلا مبتلا به ADHD حاد بوده و یا دانشآموزانی که درگیر اختلالات یادگیری هستند. چرا که این دانشآموزان اغلب نمیتوانند مثل همکلاسیهای خود یاد بگیرند، پس به آموزشهای خاصی نیازمند میباشند.
لازم به ذکر است که برنامه IEP یک دانشآموز با دیگری متفاوت است، یعنی هر برنامه بر اساس نیازهای خاص هر کودک طراحی میشود. از خدمات آی ای پی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ارائه خدمات گفتاردرمانی و کاردرمانی به کودک
- تدریس با معلم ویژه
- ارائه برنامههای رفتاردرمانی در مدرسه
- اختصاص اهداف آموزشی مخصوص و متناسب با نیازهای هر کودک
پس باید بگوییم که ای ای پی در مقایسه با 504 رسمیتر و ساختارمندتر است و مخصوص کودکانی است برای آموزش نیاز به برنامه خاصی هستند. در صورتی که 504 برنامهای ساده و غیررسمی است، مخصوص دانشآموزانی است که به حمایتهای کوچکی نیاز دارند، پس شرایط کلاس برای آنها راحتتر خواهد شد.
در صورت نیاز به مشاوران و روانشناسان مراجعه نموده و از آنها کمک بگیرید. در صورتی که به دنبال رفتار با کودکان بیش فعال در مدرسه هستید، همین حالا در قسمت نظرات اعلام نموده و یا با مشاوران وب سایت adhdyar در تماس باشید، تا مقالهای آموزشی برایتان تهیه کنیم.